HDP önce hangi parti vardı? — Bir siyasal hareketin öyküsü
Gözlerimi kapatıp geçmişe doğru bir çizgi hayal edin: 1990’ların Türkiye’si. Siyasi partiler kapatılıyor, fikirler sınırlar çiziyor, insanlar umut arayışında. “Neden sürekli yeni partiler kuruluyor?” diye soran genç bir seçmenin iç sesi yükseliyor. “HDP öncesinde hangi parti vardı?” sadece bir tarihsel soru değil; aynı zamanda Türkiye’nin demokratik hafızasına açılan bir kapı.
Bu yazı, HDP’nin tarihsel köklerini, önceki siyasi oluşumlarla ilişkisini, kapatılan partileri ve günümüzdeki anlamını derinlemesine inceliyor. Sorunun yanıtı ‘tek bir parti’ değil; bir süreç, bir miras ve bir dönüşüm çizgisi’dir.
Prologue: Bir siyasi çizginin doğuşu
Türkiye’de Kürt siyasi hareketi ve sol demokratik siyasetin Meclis zemininde örgütlenmesi 1990’lı yıllara dayanır. İşbu tarihsel çizgi, sadece “ötekileştirilmiş bir topluluğun” sesi değil aynı zamanda eşitlik, çoğulculuk ve demokratik katılım arayışının da somutlaşmasıdır. HDP’ye “önce hangi parti vardı?” diye baktığımızda karşımıza bir dizi siyasi parti çıkar — her biri deneyim, engelleme, yasak ve dönüşümle şekillenmiş. ([GOV.UK][1])
Halkın Emek Partisi (HEP): Yolun başlangıcı
Tarihsel Bağlam ve Kuruluş
■ 1990 yılında on milletvekili, SHP (Sosyaldemokrat Halkçı Parti) içinden ayrılarak Halkın Emek Partisi (HEP)’ni kurdu.
■ Bu ayrışma, Kürtlerin Türkiye’de siyasi temsilinin uygun zeminini arayan ilk önemli deneyimdi.
■ HEP’in programı, Kürtçe yayın özgürlüğünden eğitim hakkına, OHAL’in kaldırılmasına kadar çeşitli talepleri içeriyordu. ([insightturkey.com][2])
Kapanış ve Etkisi
HEP çok uzun ömürlü olmadı; kapatma davalarıyla karşılaştı ve yargı süreçleri sonunda kapatıldı. Ancak bu ilk adım, sonraki partilerin siyasi kimlikleri ve mücadele stratejileri üzerinde belirleyici oldu.
Nasıl olur da bir siyasi parti temsil ararken engellenir? Bu, demokratik siyasetin sınırlarını sorgulatmıyor mu?
Demokrasi Partisi (DEP) ve Özgürlükler Arayışı
■ HEP’in ardından 1993’te kurulan Demokrasi Partisi (DEP), önceki deneyimin politikada sürdürücüsü oldu.
■ Ancak pek çok milletvekili tutuklandı, partinin kapatılmasıyla sonuçlanan süreç yine bir özgürlük-darbe öyküsüne dönüştü. ([Duvar English][3])
DEP’in kaderi, demokratik siyasetin Türkiye’deki kırılganlığına işaret ediyordu.
Bir parti kapatılıyor, temsilciler yok ediliyor; ancak talepler hâlâ sokaklarda, mahallelerde ve gençlerin zihninde yankılanıyor.
Diğer Bir Dizi Partiler: ÖZDEP, HADEP ve DEHAP
Özgürlük ve Demokrasi Partisi (ÖZDEP)
1992’de kurulan ÖZDEP, HEP’den ayrışan bir diğer oluşumdu. Ancak hukuki baskılarla kısa sürede kapatıldı. ([Vikipedi][4])
Halkın Demokrasi Partisi (HADEP)
■ 1994’te Murat Bozlak liderliğinde kurulan HADEP, önceki partilerden daha uzun ömürlü oldu.
■ 1999 yerel seçimlerinde birçok belediyeyi kazanan HADEP, Kürt politikalarının yerel düzeyde başarısını gösterdi.
■ Ancak 2003’te kapatıldı. ([Vikipedi][5])
Demokratik Halk Partisi (DEHAP)
HADEP kapatıldıktan sonra kurulan DEHAP, önceki deneyimi sürdürmeye çalıştı ancak kısa süre sonra başka yapıların ortaya çıkmasına zemin hazırladı. ([Vikipedi][6])
Bu zincirin her halkası, hedeflerinin peşinden giderken aynı zamanda devlet baskısıyla karşılaştı — kapatma davaları, tutuklamalar, siyasal engellemeler…
Demokratik Toplum Partisi (DTP) ve BDP’ye Geçiş
DTP: Yeniden Deneme
2005’te kurulan Demokratik Toplum Partisi (DTP), HADEP ve DEHAP’ın mirasını üstlendi. DTP, özellikle Kürt dil ve kültür taleplerini Türkiye parlamentosunun gündemine taşıdı. Ancak DTP de 2009’da kapatıldı. ([Medyascope][7])
Barış ve Demokrasi Partisi (BDP)
Kapatılan DTP’nin kitlesi ve örgütü Barış ve Demokrasi Partisi (BDP) altında yeniden örgütlendi. 2008–2014 arasında BDP, özellikle Kürt illerinde önemli siyasi başarılar elde etti. ([Vikipedi][8])
HDP’nin Yükselişi (2012–): Çok Sesli Bir Koalisyon
HDP Nasıl Doğdu?
2012’de kurulmasına rağmen 2013’te aktifleşen Halkların Demokratik Partisi (HDP), önceki partilerden temel olarak farklı bir strateji seçti: Kürt siyasi hareketini geniş halk tabanının içine açmak. ([GOV.UK][1])
■ HDP, yalnızca Kürt siyasi hareketinin devamı değil, aynı zamanda LGBT+, kadın hakları, çevre hareketleri, işçi sendikaları gibi yeni kesimleri de kapsayan çoğulcu bir yapı olarak tasarlandı. ([Kurdish Peace Institute][9])
■ Bu, HDP’yi bir “çatı parti” hâline getirdi: sadece Kürtlerin değil, Türkiye’nin farklı toplumsal taleplerinin de siyasi adresi.
Seçim Başarıları
HDP, 2015 seçimlerinde %10 barajını aşarak Türkiye parlamentosuna giren ilk Kürt kökenli geniş tabanlı parti oldu — Türkiye siyasal tarihindeki bir dönüm noktasıydı. ([washingtoninstitute.org][10])
Bir siyasi parti artık sadece belirli bir grubun sesi değil, çoğulcu demokrasi söyleminin sembolü olabilir mi?
Günümüz ve Güncel Tartışmalar
■ HDP, bugün Türkiye’nin üçüncü büyük partisi konumunda yer alırken (bazı siyasi değişimler sonrası adını DEM – Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi olarak yeniliyor) hâlâ tartışmaların odağında. ([AP News][11])
■ AYM tarafından kapatma davaları açılması, parti liderlerinin yargılanması ve siyasetin demokratik sınırları üzerine tartışmalar, Türkiye’de demokrasi algısının yeniden sorgulanmasına yol açıyor. ([GOV.UK][1])
Sonuç: Bir Parti mi, Bir Süreç mi?
“HDP önce hangi parti vardı?” sorusu, tek bir cevaptan ziyade bir siyasi akımın tarihsel yolculuğunu işaret eder. HEP’den başlayıp DEP, ÖZDEP, HADEP, DEHAP, DTP, BDP ve nihayet HDP’ye uzanan bu çizgi, Türkiye’de temsil, yasama ve demokratik taleplerin sürekliliğini yansıtır.
Bu tarih, siyasi partilerin kapatılmasının ötesinde, demokratik siyasetin sınırları, çoğulculuk talepleri ve devlet-sivil toplum ilişkilerinin nasıl evrildiğine ışık tutar.
Düşünmeye Davet
– Demokratik siyasette temsil arayışının sürekli engellenmesi toplumsal barışı nasıl etkiler?
– Siyasi partiler, yalnızca seçim kazanmak için mi vardır yoksa toplumsal dönüşümlerin taşıyıcısı mı?
– HDP’nin geniş halk tabanına açılması Türkiye siyasetini nasıl dönüştürdü?
Kaynaklar:
🔗 Wikipedia – Peoples’ Democratic Party (HDP) ([Vikipedi][12])
🔗 GOV.UK Country Policy Note – HDP tarihçesi ([GOV.UK][1])
🔗 Wikipedia – HADEP ([Vikipedi][5])
🔗 Wikipedia – Peace and Democracy Party (BDP) ([Vikipedi][8])
🔗 Medyascope – Kürt siyasi partileri tarihi ([Medyascope][7])
🔗 Insight Turkey – Kurdish political movement history ([insightturkey.com][2])
— Okur için düşünsel bir zenginlik ve tarihsel perspektif sundum; daha derin kaynaklar veya görsel grafikler istersen devam edebilirim.
[1]: “Country policy and information note: Peoples’ Democratic Party (HDP), October 2023 (accessible) – GOV.UK”
[2]: “Can the Kurdish Left Contribute to Turkey’s Democratization?, Articles Ödül Celep | Insight Turkey”
[3]: “History repeats itself: Turkey seeks closure of a pro-Kurdish party – yet again”
[4]: “Freedom and Democracy Party”
[5]: “People’s Democracy Party”
[6]: “Democratic People’s Party (Turkey)”
[7]: “Kürt siyasi partileri tarihi: Kaç parti kuruldu, kaçı kapatıldı? – Medyascope”
[8]: “Peace and Democracy Party”
[9]: “The Pro-Kurdish Political Movement in Turkey: Five Things to Know – Kurdish Peace Institute”
[10]: “What’s Happening with the HDP?”
[11]: “Turkey sentences pro-Kurdish politicians to lengthy prison terms over deadly 2014 riots”
[12]: “Peoples’ Democratic Party (Turkey)”